Ses Olayları Konu Anlatımı: Ünsüz Benzeşmesi, Yumuşaması ve Tüm Ses Olayları
İçindekiler
- 1Ses Olayları Nedir?
- 2Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)
- 3Ünsüz Yumuşaması
- 4Ünlü Daralması
- 5Ünlü Düşmesi
- 6Ünsüz Düşmesi ve Türemesi
- 7Ses Olayları Tablosu
- 8Çıkmış Soru Örnekleri
- 9Sıkça Sorulan Sorular
Ses olayları, kelimeler ek aldığında veya başka bir kelimeyle birleştiğinde ortaya çıkan ses değişiklikleridir. TYT Türkçe ve LGS sorularında ses olayları bazen doğrudan, bazen de bir cümledeki altı çizili kelimeler üzerinden sıkça sorulur.
Ses olayları konu anlatımı çalışılırken yalnızca kuralları ezberlemek yeterli değildir. Kelimenin kökünü ve aldığı eki ayırmak gerekir. Böylece değişen, düşen veya türeyen sesi görmek daha kolay olur. Bu yazıda temel kuralları ve ses olaylarını örneklerle pekiştirerek anlatacağız.
Ses Olayları Nedir?
Bir kelime ek aldığında kökündeki veya ekindeki ses değişebilir. “Kitap” kelimesinin “kitabı”, “burun” kelimesinin “burnu” olması buna örnektir. İlk kelimede ünsüz yumuşaması, ikincisinde ünlü düşmesi görülür.
Ses olayını bulmak için kelimenin ek almadan önceki biçimine bakılmalıdır. “Burnu” kelimesini yalnızca son hâliyle incelemek yerine “burun + u” şeklinde ayırdığımızda düşen “u” sesi açıkça görülür.
Türkçe konularını hangi sırayla çalışacağını belirlemekte veya yanlışlarını takip etmekte zorlanıyorsan Baykuş Mentörlük bünyesindeki profesyonel mentörlerden destek alabilirsin.
Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)
Ünsüz benzeşmesi, sert ünsüzle biten bir kelimeye yumuşak ünsüzle başlayan ek geldiğinde ekin başındaki sesin sertleşmesidir. Sert ünsüzler “fıstıkçı şahap” sözüyle kodlanan f, s, t, k, ç, ş, h, p harfleridir.
Bu harflerden sonra ekin başındaki c, d veya g sesleri sırasıyla ç, t veya k şeklinde sertleşir:
kitap + da → kitapta
sınıf + dan → sınıftan
fıstık + cı → fıstıkçı
seç + gin → seçkin
Burada değişen ses kelimenin kökünde değil, ekin başındadır. “Kitapta” kelimesinde “p” değişmez; “-da” eki “-ta” biçimine dönüşerek sertleşir.
Ünsüz Yumuşaması
Ünsüz yumuşaması, p, ç, t, k harflerinden biriyle biten kelimenin ünlüyle başlayan bir ek aldığında son sesinin değişmesidir. Değişim genellikle p→b, ç→c, t→d, k→g veya ğ biçiminde gerçekleşir.
kitap + ı → kitabı
ağaç + ı → ağacı
kanat + ı → kanadı
çocuk + u → çocuğu
renk + i → rengi
Her p, ç, t, k ile biten kelime yumuşamaz. “Saçı”, “topu”, “sütü” ve “hukuku” kelimelerinde son ünsüz değişmez. Özel adlardaki yumuşama da yazıya yansıtılmaz: “Ahmet’e”, “Zonguldak’a” gibi.
Benzeşme ile yumuşama karıştırılmamalıdır. Benzeşmede ekin başındaki ünsüz, yumuşamada ise kelimenin sonundaki ünsüz değişir.
Ünlü Daralması
Ünlü daralması, a veya e ile biten fiillerin “-yor” eki aldığında son ünlüsünün ı, i, u veya ü seslerinden birine dönüşmesidir.
başla + yor → başlıyor
bekle + yor → bekliyor
oyna + yor → oynuyor
söyle + yor → söylüyor
de + yor → diyor
ye + yor → yiyor
Bir kelimede “-yor” ekinin bulunması tek başına yeterli değildir. Fiilin ek almadan önceki biçimi a veya e ile bitmeli ve bu sesin örneklerdeki gibi daraldığı görülmelidir.
Ünlü Düşmesi
İki heceli bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Bu olaya ünlü düşmesi veya hece düşmesi denir.
burun + u → burnu
ağız + ı → ağzı
alın + ı → alnı
oğul + u → oğlu
gönül + ü → gönlü
şehir + i → şehri
Ünlü düşmesini bulmak için kelimenin kökü mutlaka kontrol edilmelidir. “Ağzı” kelimesinde düşen ses, kelimenin “ağız” biçimi görüldüğünde anlaşılır.
Ünsüz Düşmesi ve Türemesi
Ünsüz düşmesinde kelime ek aldığında kökteki ünsüzlerden biri kaybolur:
küçük + cük → küçücük
ufak + cık → ufacık
alçak + al → alçalmak
yüksek + el → yükselmek
Ünsüz türemesinde ise kelimenin aslında bulunmayan bir ünsüz ortaya çıkar veya mevcut ünsüz çiftleşir:
his + etmek → hissetmek
af + etmek → affetmek
ret + etmek → reddetmek
zan + etmek → zannetmek
hak + ı → hakkı
Bu kelimelerde yazım biçimine bakmak çoğu zaman yeterlidir. Kökle ek veya yardımcı fiil karşılaştırıldığında düşen ya da eklenen ünsüz görülebilir.
Ses bilgisi ile ilgili Baykuş Ders kanalında çektiğimiz içeriğe aşağıdan ulaşabilirsiniz
Ses Olayları Tablosu
Ses olayı | Kısa kural | Örnek |
|---|---|---|
Ünsüz benzeşmesi | Sert ünsüzden sonra ek sertleşir. | kitap + da → kitapta |
Ünsüz yumuşaması | p, ç, t, k; ünlüyle başlayan ek aldığında b, c, d, g/ğ olur. | ağaç + ı → ağacı |
Ünlü daralması | a/e ile biten fiil “-yor” alınca daralır. | başla + yor → başlıyor |
Ünlü düşmesi | İkinci hecedeki dar ünlü düşer. | burun + u → burnu |
Ünsüz düşmesi | Ek alırken kökteki ünsüz kaybolur. | küçük + cük → küçücük |
Ünsüz türemesi | Kelimede yeni bir ünsüz ortaya çıkar. | his + etmek → hissetmek |
Ünlü türemesi | Ek alırken kelimeye ünlü eklenir. | az + cık → azıcık |
Kaynaştırma | İki ünlü arasına y, ş, s, n girer. | araba + a → arabaya |
Ulama | Ünsüzle biten kelime, sonraki ünlüyle bağlanarak okunur. | son adam |
Ses bilgisi yalnız TYT’de değil, ortaokul Türkçe konularında da denemelerin çoğunda karşımıza çıkar. LGS hazırlığında ses olayları ve diğer dil bilgisi konularını planlı bir şekilde ilerletmek ve bu tarz kısa püf noktaları öğrenmek için lgs koçluk desteğinden yararlanabilirsin.
Çıkmış Soru Örnekleri
ÖSYM’nin geçmiş soruları telif hakkıyla korunduğu için aşağıdaki sorular birebir çıkmış sorular değildir. Geçmiş sınavlarda kullanılan soru biçimlerine göre hazırlanmış örneklerdir.
1. “Kitabını masanın üzerinde bırakmış.” cümlesindeki “kitabını” kelimesinde hangi ses olayı vardır?
Cevap: Ünsüz yumuşaması.
Kitap + ı birleşiminde p sesi b’ye dönüşmüştür.
2. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ünlü düşmesi vardır?
A) Bekliyor B) Ağacı C) Burnu D) Kitapta E) Hissetmek
Cevap: C.
Burun + u birleşirken ikinci hecedeki “u” düşmüş ve kelime “burnu” olmuştur.
3. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ünsüz benzeşmesi vardır?
A) Sınıfta B) Çocuğu C) Gönlü D) Başlıyor E) Ufacık
Cevap: A.
Sınıf + da birleşiminde “d” sesi sertleşerek “t” olmuştur.
Sıkça Sorulan Sorular
Ses olayları nasıl ezberlenir?
Kuralı tek başına ezberlemek yerine kelimeyi kök ve ekine ayırarak çalışmak daha etkilidir. Her ses olayı için üç veya dört temel örnek belirleyip düzenli tekrar yapabilirsin.
Ünsüz benzeşmesi nasıl bulunur?
Kelimenin “fıstıkçı şahap” ünsüzlerinden biriyle bitip bitmediğine bakılır. Ardından ekin başındaki c, d veya g sesinin ç, t veya k’ye dönüşüp dönüşmediği kontrol edilir. Benzeşmeyi iyi bir şekilde bakabilmek için mutlaka kelimenin ek almadan önceki haline bakılmalıdır.
TYT'de ses olayları çıkıyor mu?
Ses bilgisi TYT Türkçe kapsamında neredeyse her sene çıkan dil bilgisi konularından biridir. Soru doğrudan bir kuralı sorabileceği gibi, bir cümledeki kelimelerde bulunan farklı ses olaylarını karşılaştırmanızı da isteyebilir. Bu sebeple yazım kuralları, noktalama işaretleri gibi ses bilgisinin de mutlaka çalışılması gerekmektedir.
Ses olaylarında en çok yapılan hata nedir?
En sık yapılan hata, kelimeyi kök ve ekine ayırmadan yalnızca son biçimine bakmaktır. Ayrıca ünsüz benzeşmesi ile ünsüz yumuşaması sıkça karıştırılır. Bu nedenle ses bilgisini iyi öğrenmek için en azından temel düzeyde de olsa ek kök bilgisine sahip olmak gerekir, eğer bu konuyu öğrenmenize rağmen yapamıyorsanız sözcükte yapı konusunu çalışmanız iyi olabilir.
Ünlü daralması nasıl anlaşılır?
Önce fiilin ek almadan önceki biçimi bulunur. Fiil a veya e ile bitiyor ve “-yor” ekinden sonra bu ses ı, i, u veya ü’ye dönüşüyorsa ünlü daralması vardır.
Ünsüz yumuşaması hangi harflerde olur?
Ünsüz yumuşaması p, ç, t ve k harflerinde görülür. Bu harfler ünlüyle başlayan ek aldığında b, c, d, g veya ğ sesine dönüşebilir.
Ses olayları kaç çeşittir?
Kaynakların sınıflandırmasına göre sayı değişebilir. TYT düzeyinde ünlü ve ünsüz düşmesi, türemesi, daralma, benzeşme, yumuşama, kaynaştırma ve ulama temel ses olayları arasında değerlendirilir.